پروژه دیتا ساینس با پیامنی پروژه
علم داده (Data Science) به زبان ساده: دنیایی از داده تا بینش
علم داده چیست؟
علم داده ترکیبی از آمار، برنامهنویسی و دانش دامنه (Domain Knowledge) است که از دادهها بینش استخراج میکند تا تصمیمگیری آگاهانه ممکن شود.
چرخه حیات یک پروژه علم داده
1. درک مسئله (Problem Understanding)
اولین و مهمترین گام!
-
سوالات کلیدی:
چه مشکلی قرار است حل شود؟
هدف کسبوکار چیست؟
معیار موفقیت چیست؟
مثال: یک فروشگاه آنلاین میخواهد مشتریانی که ممکن است خرید نکنند را شناسایی کند.
2. جمعآوری داده (Data Collection)
-
دادهها از کجا میآیند؟
داخلی: دیتابیسهای شرکت، لاگهای سیستم
خارجی: APIها، وبسکرپینگ، دادههای عمومی (Kaggle, UCI)
سنتورها: IoT، دستگاههای پزشکی
3. پاکسازی و پیشپردازش (Data Cleaning & Preprocessing)
“کار کثیف” علم داده! (۸۰٪ زمان پروژه)
-
کارهای اصلی:
مقادیر گمشده (Missing Values)
دادههای پرت (Outliers)
ناسازگاریها (Inconsistencies)
تغییر فرمتها و مقیاسها
4. کاوش داده (EDA – Exploratory Data Analysis)
داستانگویی با داده!
-
تکنیکها:
آمار توصیفی (میانگین، میانه، انحراف معیار)
مصورسازی (Visualization)
کشف روابط و الگوها
5. مهندسی ویژگی (Feature Engineering)
جادوی واقعی علم داده!
ایجاد ویژگیهای جدید از دادههای موجود
مثال: از تاریخ تولد، سن را محاسبه کنیم
6. مدلسازی (Modeling)
انتخاب و آموزش الگوریتم
-
دستهبندی الگوریتمها:
-
یادگیری نظارتشده: (داده دارای برچسب)
رگرسیون: پیشبینی مقدار پیوسته (مثلاً قیمت خانه)
دستهبندی: پیشبینی کلاس (مثلاً اسپم یا غیراسپم)
-
یادگیری بدون نظارت: (داده بدون برچسب)
خوشهبندی: گروهبندی دادههای مشابه
کاهش ابعاد: سادهسازی دادهها
یادگیری تقویتی: یادگیری از طریق پاداش و تنبیه
-
7. ارزیابی مدل (Model Evaluation)
مدل ما چقدر خوب کار میکند؟
-
متریکهای رایج:
دقت (Accuracy)
دقت طبقهبندی (Precision)
فراخوانی (Recall)
F1-Score
RMSE (برای رگرسیون)
8. استقرار (Deployment)
آوردن مدل به دنیای واقعی!
تبدیل مدل به API یا سرویس
مثال: یک API که قیمت خانه را پیشبینی میکند
9. نگهداری و نظارت (Maintenance & Monitoring)
علم داده هیچوقت تمام نمیشود!
نظارت بر عملکرد مدل در دنیای واقعی
بازآموزی مدل با دادههای جدید
الگوریتمهای معروف
کلاسیکها:
رگرسیون خطی (Linear Regression) – پیشبینی قیمت
لوجیستیک رگرسیون (Logistic Regression) – طبقهبندی باینری
درخت تصمیم (Decision Tree) – قابل تفسیر
تصادفی جنگل (Random Forest) – مجموعهای از درختان
XGBoost – قهرمان مسابقات!
هوش مصنوعی عمیق:
شبکههای عصبی (Neural Networks)
CNN – برای تصاویر
RNN/LSTM – برای دادههای دنبالهای (متن، سری زمانی)
ترانسفورمرها – پایه GPT و مدلهای زبانی
کاربردهای واقعی
در صنایع مختلف:
سلامت: تشخیص بیماری از روی تصاویر پزشکی
مالی: تشخیص تقلب در تراکنشها
خردهفروشی: سیستمهای توصیهگر (مثل Netflix)
تولید: پیشبینی خرابی دستگاهها
کشاورزی: پیشبینی محصول بر اساس آب و هوا
مهارتهای مورد نیاز
فنی:
برنامهنویسی: پایتون (رایجترین) یا R
آمار و احتمال: پایه و اساس
دیتابیس: SQL (حتماً!)
ابزارهای مصورسازی: Tableau, Power BI
پلتفرمهای ابری: AWS, GCP, Azure
نرم:
تفکر انتقادی
داستانگویی با داده
مهارت ارتباطی (توضیح پیچیدگیها به ساده)
کنجکاوی
چالشهای علم داده
کیفیت داده: “ورودی بیارزش = خروجی بیارزش”
سوگیری در داده: مدلهای biased نتایج biased میدهند
قابل تفسیر بودن: مدلهای پیچیده مثل جعبه سیاه
حریم خصوصی: به خصوص در دادههای حساس
افزونگی: هیجان زودگذر حول “هوش مصنوعی”
آینده علم داده
روندهای جدید:
هوش مصنوعی تولیدی (Generative AI): ChatGPT، تولید تصویر
اتوماسیون: AutoML (یادگیری ماشین خودکار)
علم داده مسئولانه: اخلاق، شفافیت، انصاف
ادغام با IoT: دادههای لحظهای از سنسورها